Ta strona wykorzystuje pliki cookie
Jeśli nie wyrażasz zgody, ustawienia dotyczące plików cookies możesz zmienić w swojej przeglądarce.
Polityka cookies.

Nagłówek - grypa

Grypa

Klika słów wstępu o grypie

Grypa jest chorobą wirusową układu oddechowego, wywołaną przez wirusy z rodziny Orthomyxoviridae. Wyróżniamy trzy typy wirusów grypy – typ A , typ B oraz typ C1. Epidemie grypy mogą być powodowane przez wirusa typu A i B. Infekcje spowodowane typem C wirusa grypy są powszechne i zwykle bezobjawowe2.

Wyróżniamy grypę sezonową oraz pandemiczną. Grypa sezonowa związana jest z corocznymi, typowymi zachorowaniami w okresie epidemicznym. Grypa pandemiczna zdarza się rzadziej i jest powodowana przez nowe warianty wirusa, na które większość osób nie ma odporności3. W związku z tym obserwujemy szybkie rozprzestrzenianie się choroby oraz znacznie większą ilość zachorowań niż podczas grypy sezonowej.

Według WHO (World Health Organization) corocznie na grypę zapada około 5% – 10% dorosłych oraz 20% - 30% dzieci4. Przypadki hospitalizacji oraz śmierci wzrastają wśród osób o zwiększonym ryzyku, czyli osób przewlekle chorych, starszych lub bardzo młodych. Szacuje się, że corocznie spośród wszystkich osób chorujących na grypę, około 3 – 5 milionów przechodzi ją bardzo ciężko, a 250 000 – 500 000 z nich umiera4. Wysoka częstość występowania grypy sprawia, że uchodzi ona za chorobę niegroźną. Przedstawione liczby świadczą jednak o powadze problemu.

Jak dochodzi do zarażenia wirusem grypy?

Do zarażenia wirusem grypy, podobnie jak w przypadku przeziębienia, dochodzi głównie drogą kropelkową. Źródłem infekcji jest chory człowiek. Niezasłanianie ust czy nosa podczas kichania oraz kaszlu rozprzestrzenia wirusy zarówno wokół chorego, jak i na otaczające go przedmioty. Oznacza to, że może dojść do zakażenia również poprzez ich dotykanie i przeniesienie wirusa na nieumytych rękach w okolicę nosa lub ust3.

Warto podkreślić, że chorzy mogą zarażać grypą już dobę przed wystąpieniem objawów, a także przez 3 - 5 dni (do 10 dni) po ich wystąpieniu3.

Wirus znajdujący się w wydzielinach oddechowych chorego zostaje drogą kropelkową przeniesiony do układu oddechowego (jamy ustnej, nosa, krtani, oskrzeli i płuc) drugiej osoby. Dzięki swojej budowie wirus wnika do komórek nabłonkowych, gdzie zaczyna się namnażać oraz zarażać inne komórki2. Na powierzchni wirusa znajdują się dwa białka powierzchniowe: hemaglutynina oraz neuraminidaza. Główną funkcją hemaglutyniny jest udział we wnikaniu wirusa do komórek gospodarza, zaś neuraminidaza jest między innymi odpowiedzialna za rozprzestrzenianie się wirusów potomnych na inne komórki2. Wewnątrz wirusa znajduje się materiał genetyczny RNA, który dzięki spontanicznym mutacjom (zwanych dryfem antygenowym) powoduje powstanie nowych wariantów wirusa1. Zmienność wirusa wynikająca z tych mutacji jest związana z corocznym pojawianiem się sezonowych epidemii grypy. Wirus typu A charakteryzuje się szybszymi zmianami materiału genetycznego, przez to częściej powoduje epidemie niż typ B1. Co kilkanaście lub kilkadziesiąt lat może dojść do zarażenia jednej komórki dwoma typami wirusa, np. ludzkim i ptasim. W wyniku takiego zakażenia dochodzi do powstania nowego podtypu wirusa, który może powodować pandemie grypy. Taki typ zmienności wirusa nazywany jest skokiem antygenowym i dotyczy tylko typu A wirusa grypy1.

Jakie są objawy grypy?

Objawy grypy różnią się od objawów przeziębienia. Początek choroby jest nagły, rozpoczyna się od gorączki, dreszczy, bólu głowy i mięśni1. Grypie towarzyszy ponadto uczucie osłabienia, rozbicia, złego samopoczucia. Ze strony układu oddechowego pojawia się ból gardła, nieżyt nosa zwany potocznie katarem, a także suchy kaszel3. Niekiedy, szczególnie u dzieci, może wystąpić biegunka, nudności i wymioty3. Przebieg grypy, a tym samym objawy przed nią wywołane, zależą od właściwości wirusa, stanu pacjenta przed zarażeniem, współistniejących chorób, wieku, palenia tytoniu, stanu odżywienia i wielu innych2. Najczęściej grypa mija samoistnie po około 3 do 7 dniach, ale u niektórych pacjentów kaszel i złe samopoczucie mogą trwać nawet do 2 tygodni. Warto wiedzieć, że około 50% infekcji wywołanych wirusem grypy przebiega bezobjawowo3. Jeżeli chcesz dowiedzieć się więcej na temat porównania grypy i przeziębienia – kliknij tutaj.

Powikłania grypy

W przebiegu infekcji wirusem grypy może dojść do następujących powikłań:

  • Grypowego zapalenia płuc i oskrzeli oraz wtórnego bakteryjnego zapalenia płuc, które spowodowane jest najczęściej przed bakterie: Heamophilus influenzae, Streptococcus pneumonieae oraz Staphylococcus aureus. Zdarza się również zapalenie oskrzelików, na które szczególnie narażone są niemowlęta i dzieci2,
  • Anginy paciorkowcowej3,
  • Zaostrzenia chorób przewlekłych (szczególnie związanych z układem oddechowym: przewlekłej obturacyjnej choroby płuc, astmy oraz chorób układ krążenia: choroby niedokrwiennej mięśnia sercowego, przewlekłej niewydolności serca)3,
  • Dość rzadko mogą wystąpić następujące powikłania: zapalenie opon mózgowo – rdzeniowych i mózgu, encefalopatia, poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego, zapalenie mięśni, zapalenie mięśnia sercowego, sepsa, a także niewydolność wielonarządowa. Mimo, że nie występują często, niosą ze sobą bardzo poważne konsekwencje dla organizmu.3,
Powikłania nie występują u wszystkich chorych na grypę. Wyróżnia się kilka grup pacjentów, u których ryzyko ciężkiego przebiegu choroby, a także powikłań mogących skutkować hospitalizacją, a nawet śmiercią, jest wyższe. Należą do nich osoby starsze (powyżej 65 roku życia), dzieci (poniżej 5 roku życia, a zwłaszcza do pierwszego roku życia), kobiety ciężarne (szczególnie w II i III trymestrze), osoby otyłe (o BMI większym bądź równym 40) oraz osoby przewlekle chore. Do chorób przewlekłych zwiększających ryzyko powikłań grypowych zaliczamy bardzo wiele schorzeń, m.in. choroby serca (np. choroba wieńcowa, zastoinowa niewydolność serca), choroby płuc (np. przewlekła obturacyjna choroba płuc, astma), cukrzycę, niedobory odporności i wiele innych3. W przypadku występowania tych stanów chorobowych należy zwrócić szczególną uwagę na przebieg grypy.

Jak postępować w przypadku grypy?

Jak poradzić sobie z grypą i jakie leki należy stosować w czasie infekcji? Niepowikłaną grypę zwykle leczy się objawowo, czyli nie podaje się leków zwalczających przyczynę infekcji, a jedynie leki zmniejszające uciążliwe objawy choroby. Co to oznacza?

  • Jeśli masz gorączkę: zastosuj leki przeciwgorączkowe (np. ibuprofen, paracetamol). Dorośli mogą przyjąć bez kontroli lekarza maksymalnie 1,2 g ibuprofenu lub 4 g paracetamolu (2,5 g przy stosowaniu dłużej niż 2 - 3 dni) na dobę5,6.
  • Według „Rekomendacji postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego 2010” stworzonych w ramach Narodowego Programu Ochrony Antybiotyków, gdy wysokiej gorączce towarzyszą inne objawy zapale¬nia (ból, obrzęk, przekrwienie, wysięk), zaleca się stoso¬wanie w pierwszej kolejności ibuprofenu7.
  • Według „Rekomendacji postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego 2010” stworzonych w ramach Narodowego Programu Ochrony Antybiotyków, w przypadku bólu wynikającego z zakażenia układu oddechowego zaleca się stosowanie ibuprofenu lub paracetamolu. Ibuprofen powinien być zastosowany jako pierwszy7.
  • Według doniesień naukowych nie powinno się stosować kwasu acetylosalicylowego u dzieci i młodzieży do ukończenia 18. roku życia, ponieważ istnieje ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a po salicylanach w przebiegu infekcji wirusowych3. Trzeba mieć świadomość, że istnieją zarejestrowane preparaty bez recepty z kwasem acetylosalicylowym we wskazaniu od 12. roku życia.
  • Jeśli masz zatkany nos: zastosuj leki obkurczające błonę śluzową nosa. Do wyboru masz środki działające ogólnoustrojowo (np. pseudoefedrynę) oraz substancje wykazujące działanie miejscowe (m.in. ksylometazolinę). Leków działających miejscowo nie wolno stosować dłużej niż 7 dni8.
  • Jeśli masz suchy kaszel: zastosuj leki przeciwkaszlowe (np. dekstrometorfan)3.
  • Jeśli masz wilgotny kaszel: zastosuj leki wykrztuśne (np. gwajakol) lub leki mukolityczne (m.in. bromoheksynę, acetylocysteinę)3.
  • Jeżeli kaszel nie jest nasilony, możesz zastosować łyżkę miodu przed snem. Badania wykazały, że miód stosowany na noc u dzieci w przypadkach ostrego kaszlu może wykazywać lepsze działanie niż placebo, brak leczenia oraz difenhydramina, zawarta w popularnych preparatach na przeziębienie. Wykazano porównywalne działanie miodu do dekstrometorfanu, będącego lekiem przeciwkaszlowym9.
  • Wspomagająco możesz zastosować substancje roślinne, np. preparaty jeżówki, które skracają czas utrzymywania się objawów średnio o około 1,5 dnia1. Według „Rekomendacji postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego 2010” stworzonych w ramach Narodowego Programu Ochrony Antybiotyków, ze względu na sprzeczne wyniki badań nie opracowano zaleceń dotyczących stosowania wyciągów z jeżówki w leczeniu zakażeń układu oddechowego7.
  • Nie potwierdzono skuteczności witaminy C oraz leków homeopatycznych w leczeniu lub łagodzeniu objawów grypy3.
  • Antybiotykoterapia służy do leczenia infekcji wywołanych przez bakterie, nie jest więc wskazana w niepowikłanej grypie1.
  • Należy również pamiętać o piciu dużej ilości płynów, szczególnie w okresie o zwiększonej potliwości, oraz o odpoczynku w łóżku. Ponadto powinno się izolować chorą osobę, aby zmniejszyć prawdopodobieństwo rozprzestrzenienia choroby1.

W aptece dostępne są preparaty, które łączą substancje lecznicze, np. ibuprofen oraz pseudoefedrynę. Dzięki temu uzyskujemy działanie przeciwgorączkowe, przeciwbólowe i przeciwzapalne z działaniem obkurczającym naczynia krwionośne - w jednej tabletce. Należy jednak pamiętać o sprawdzeniu przeciwskazań i działań niepożądanych każdej z substancji zawartej w leku. Ponadto powinno się zwrócić uwagę na skład wszystkich przyjmowanych preparatów, aby nie przedawkować żadnej z substancji, stosując ją w różnych lekach. Jeśli infekcja przedłuża się, budzi twój niepokój, a objawy są nasilone, zgłoś się do lekarza.

Przeciwwirusowe leczenie grypy

Jeśli przebieg grypy jest ciężki lub dochodzi do rozwoju powikłań, należy włączyć leczenie przeciwwirusowe skierowane bezpośrednio i wybiórczo przeciwko wirusom grypy. Leki przeciwwirusowe stosowane tylko w grypie są dostępne jedynie na receptę. Selektywnie hamują one namnażanie się wirusa grypy i muszą być stosowane pod kontrolą lekarza1. Takie leczenie jest zalecane także wtedy, gdy wirusem grypy zarazi się osoba chora na chorobę przewlekłą, która może pogorszyć przebieg infekcji (choroby serca, płuc, cukrzyca i wiele innych). Można je stosować zarówno w profilaktyce, jak i w przebiegu infekcji grypowej.

Na polskim rynku dostępne są następujące leki przeciwwirusowe stosowane w leczeniu grypy:

  • działające na typ A i B wirusa grypy – oseltamiwir i zanamiwir,
  • działające na typ A wirusa grypy – amantadyna i rymantadyna3.

Leki te należy przyjąć w ciągu 36 – 48 godzin od wystąpienia pierwszych objawów, kiedy charakteryzują się największą skutecznością1.

Profilaktyka grypy

Według zaleceń Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom (Centers for Disease Control and Prevention, CDC) najlepszą metodą zmniejszenia ryzyka zakażenia wirusami grypy jest coroczne szczepienie się przeciwko grypie10. Liczne mutacje wirusa grypy skutkują powstawaniem podtypów, na które organizm nie ma odporności. Znaczna zmienność wirusa sprawia, że każdego roku konieczna jest zmiana składu szczepionek przeciwko grypie oraz powtarzanie szczepień. Najlepiej szczepić się jesienią, przed okresem o największej zachorowalności na grypę (jeżeli jest to niemożliwe, szczepionkę należy podać przy najbliższej okazji)11.

Wbrew obiegowej opinii szczepionka nie zabezpiecza całkowicie przed zarażeniem. Podanie szczepionki chroni w 70% - 90% zdrowych osób poniżej 65. roku życia, zarówno przed grypą, jak i powikłaniom pogrypowym. Wśród osób starszych skuteczność szczepionki przed zachorowaniem wynosi około 60% oraz obniża śmiertelność związaną z grypą o 70% – 95%. Wykazano ponadto, że osoby zaszczepione rzadziej trafiały do szpitala z powodu zapalenia płuc i grypy, wszystkich zaburzeń oddechowych, zaburzeń oddechowych i niewydolności serca, wykazywały mniejszą śmiertelność z powodu zapalenia płuc i grypy, a także śmiertelność ze wszystkich przyczyn2. Warto podkreślić, że szczepienia przeciwgrypowe chronią nie tylko przed zarażeniem, ale również przed powikłaniami pogrypowymi, które mogą zostawić trwałe konsekwencje do końca życia, a nawet być przyczyną zgonu. Ryzyko wielonarządowych powikłań pogrypowych dotyczy wszystkich chorych i obejmuje przede wszystkim powikłania układu oddechowego, sercowo-naczyniowego, a nawet ośrodkowego układu nerwowego12. Stosowanie szczepień przeciwko grypie niesie ze sobą znaczne korzyści kliniczne.

Szczepienia są zalecane u wszystkich osób powyżej 6. miesiąca życia, u których nie występują przeciwskazania. Ta forma profilaktyki jest jednak szczególnie rekomendowana wśród grup o zwiększonym ryzyku powikłań lub osób, które mogą być źródłem dalszego zakażenia, tzn.:

  • osoby po 50. roku życia,
  • kobiety ciężarne oraz kobiety, które planują być w ciąży w zbliżającym się sezonie epidemicznym,
  • pracownicy służby zdrowia,
  • osoby przebywające w domach spokojnej starości,
  • osoby z chorobami przewlekłymi, m.in. chorobami układu oddechowego (np. astmą), nerek, serca, cukrzycą,
  • osoby z upośledzoną odpornością (np. po przeszczepach),
  • osoby pracujące w szkołach, handlu, transporcie lub innych dziedzinach związanych z szerokim kontaktem z innymi ludźmi10.

Należy pamiętać, że szczepionki przeciwko grypie mają w składzie białko jaja kurzego, które u osób uczulonych mogą powodować reakcje alergiczne. Jeżeli występuje układowa reakcja anafilaktyczna na białko jaja kurzego, szczepienie jest przeciwskazane. Dodatkowymi ograniczeniami w stosowaniu szczepień są ostre stany gorączkowe lub zaostrzenie choroby przewlekłej. Ponadto należy być ostrożnym w przypadku wystąpienia zespołu Guillaina i Barrego (ZGB) w ciągu 6 tygodni po poprzednim szczepieniu przeciwko grypie10.

W skład szczepionki wchodzą fragmenty „zabitego” (inaktywowanego) wirusa10. Szczepionka może spowodować niepożądany odczyn poszczepienny, nie należy go jednak traktować jako zachorowania na grypę. Do najczęstszych odczynów poszczepiennych należą odczyny miejscowe, tzn. zaczerwienienie, obrzęk i bolesność w miejscu podania szczepionki, które obserwuje się u 50% - 70% szczepionych. Zaś u około 11% - 35% ludzi obserwuje się objawy ogólne, takie jak podwyższona temperatura, bóle mięśni, stawów i głowy. Poważne odczyny poszczepienne, związane z nadwrażliwością na któryś ze składników szczepionki występują bardzo rzadko. Wykazano, że ryzyko wystąpienia zespołu Guillaina i Barryégo, który może wystąpić do 6 tygodniu po szczepieniu, jest niewiele wyższe niż pojawienie się 1 dodatkowego przypadku na milion zaszczepionych osób2.

Szczepienie nie chroni całkowicie przed zachorowaniem, dlatego dla zmniejszenia ryzyka infekcji bardzo ważna jest higiena rąk, zwłaszcza w przypadku bliskiego kontaktu z chorymi na grypę3.

Dopuszcza się profilaktyczne stosowanie inhibitorów neuraminidazy, będącymi lekami przeciwwirusowymi stosowanymi przeciwko grypie w grupach wysokiego ryzyka po kontakcie z chorą osobą. Nie jest to jednak rutynowe zalecenie3.

Ptasia grypa – czy różni się od zwykłej grypy?

Ptasia grypa jest infekcją wywołaną przez wariant wirusa grypy, który zwykle powoduje chorobę u ptactwa. Za zakażenie odpowiedzialny jest typ A wirusa, najczęściej A/H5N1. Ptasia grypa charakteryzuje się ciężkim przebiegiem, który może nawet prowadzić do śmierci. Mimo, że zwykle nie dochodzi do zarażenia ludzi wirusem pochodzącym od ptactwa, od paru lat spotykamy się z takimi przypadkami. Większość z nich zostaje raportowana z obszaru Azji lub Egiptu, w Europie dotychczas nie udokumentowano pojawienia się ptasiej grypy wśród ludzi. Współcześnie nie potwierdzono również zdarzenia, w którym ptasi wirus przenosiłby się z człowieka na człowieka. Z powodu zmienności wirusa istnieje jednak ryzyko wystąpienia takiej sytuacji, co może nieść za sobą katastrofalne skutki w postaci pandemii grypy13.

Autorzy: dr Barbara Piękosz-Orzechowska oraz mgr farm. Katarzyna Wielgus

Bibliografia

  1. Denys A. Zakażenia wirusowe. Wielka Interna Pulmonologia cz. I. Medical Tribune Polska. Warszawa 2010: 206 -221.
  2. Brydak L. Grypa i jej profilaktyka. Termedia. Poznań 2004: 27 – 35; 65 – 74; 117 – 147.
  3. Mrukowicz J. i inni. Wybrane choroby wirusowe. Interna Szczeklika: Podręcznik chorób wewnętrznych. Medycyna Praktyczna. Kraków 2012: 2203 – 2210.
  4. Influenza (Seasonal). http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs211/en/, 10.08.2015.
  5. Paracetamol (opis profesjonalny). http://bazalekow.mp.pl/leki/doctor_subst.html?id=643, 07.08.2015.
  6. Ibuprofen (opis profesjonalny). http://bazalekow.mp.pl/leki/doctor_subst.html?id=382, 07.08.2015.
  7. Hryniewicz W. i inni. Rekomendacje postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego 2010. http://www.antybiotyki.edu.pl/pdf/RekomendacjeA42009.pdf, 11.08.2015.
  8. Ksylometazolina (opis profesjonalny). http://bazalekow.mp.pl/leki/doctor_subst.html?id=471, 11.08.2015.
  9. Oduwole O. at all. Honey for acute cough in children. http://www.cochrane.org/CD007094/ARI_honey-for-acute-cough-in-children, 11.08.2015.
  10. Seasonal Influenza: Flu Basics. Centers for Disease Control and Prevention. http://www.cdc.gov/flu/about/disease/index.htm, 14.04.2015.
  11. Wysocki J. i inni. Immunoprofilaktyka chorób infekcyjnych u dorosłych. Interna Szczeklika: Podręcznik chorób wewnętrznych. Medycyna Praktyczna. Kraków 2012: 2331-2334.
  12. Brydak L. Dlaczego warto się szczepić przeciwko grypie? http://szczepienia.pzh.gov.pl/main.php?p=3&id=131&sz=834&to=szczepionka, 31.08.2015.
  13. Czy „grypa ptasia” (H5N1) nadal stanowi zagrożenie? http://grypa.mp.pl/epidemie_pandemie/informacje/show.html?id=56633, 12.08.2015.

SAPL.IBU.15.09.0644